You are here
Home > CCT Robawm > ZAN-INAH ZAN LALNU A ENG HLE DAWN

ZAN-INAH ZAN LALNU A ENG HLE DAWN

ZAN-INAH ZAN LALNU A ENG HLE DAWN

Zanin hi thla arkai den zan a ni a, supermoon a nih dawn avangin ka ‘u’ K.L.Liana lung tileng em em thintu Khuangchawi thla thla eng aiin a eng zawk daih dawn a, a thla bial lai tak chu zan dar 8;47 PM (IST)15:47 GMT-ah a ni dawn a, zanlai-ah a eng ber thung dawn a ni.

_99034557_hi036377191

Zan-in hian thla-in khawvel a hnaih lai ber a nid awn a, an inhlat zawng hi mel 222,761chiah a ni dawn a ni. December thlaa thla bial lai hi Sap chuan cold moon an ti thin a, kumin chu supermoon a ni dawn ta thung a, NASA chuan January ni 1 leh  January ni 30 pawh khian supermoon a la ni dawn a, zanin nen “”supermoon trilogy” an ti a ni.

Supermoon awm leh hun tur hi  kum 2034 November ni 25-ah daih a ni tawh dawn a, dam rei nghah thil a  ni ta.

_99034563_gettyimages-629698896

Supermoon hian Zan Lalnu tih hla leh Mitdel kan awm tawh lawng Jerusalem tharah tih hla phuahtu leh satu fam chang ta, ka ‘u’ Roliana Ralte (May his Tribe increase) min tihrechhuak thar a, mi thiam ni si, mi rilru thianghlim leh mi inngaitlawm, khawtlang leh kohhran tana inchhiral raih kha a ni a, ka ngaiin lung hlui a leng hle mai.

92425230_super_moon_624

ROLIANA RALTE SULHNU – Lalduhawma Chhakchhuak

ld-a

Critic ropui T.S. Eliot chuan,
“Hlaphuahtu chanchin leh a phuah kumte ngawt lakkhawm hi, kan thil zirlai nena inkungkaih a nih chauh loh chuan emaw, kha art ngaihtuahnaa thil pawimawh a nih telloh chuan, pawimawhna a nei tlem hle”
tia a lo sawi si avangin inthlahrung ru ang reng takin Roliana Ralte chu tunge a nih tih hi ngaihven hmasa ila a tha ang.
A pa, Upa R. Dinga hi zaithiam leh aw tha tak mai niin an sawi a, Biak ina zaihote hi a uap hneh em em thin an ti. KHB No 470-na ‘Hmangaihna in nuam kan tan a buatsaih chu’ tih hla hi a lehlin a ni a, ‘Little Brown Church in the vale’ tih hla atanga a lehlin a ni. Tin, KHB No 492-na ‘Ram nitla ngai lovah chuan’ tih hla hi Pu Lalmama lehlin nen a thu mawi lai lai lakkhawm a ni bawk. Chutiang pa ropui chuan fapa, mi ropui tak Roliana Ralte a nei hi a mak lo.

A CHANCHIN ZIAKTUTE:

Roliana Ralte hian mi pakhat tlinna thiau peng tam tak a nei. A sulhnu chhui tur pawh hian chhui tur a ngah hle a ni, ziaktu hrang hrangin a chanchin an ziak atang hian a ropui zia a lang ruak awm e –

  1. Roliana Ralte Environmentalist – C. Zairemthanga.
    Roliana Ralte leh New Panchayati Raj Institution – F. Zothuama.
    3. Famhnu Roliana Ralte – T. Lalzika.
    4. Roliana Ralte leh Pathian rawngbawltu – F. Aizama.
    5. Zaithiam Roliana Ralte – F. Saithanga.
    6. Roliana Ralte Social Worker – Dr J. Zorema.
    7. Hlaphuahthiam Roliana Ralte – Thuamtea Khawlhring.
    8. Mi bik Roliana Ralte – TC Jonunsanga.
    9. Roliana Ralte a nung reng e – Lalhmangaiha Chawngthu.
    10. Unaua nen – Johny Zoramthanga.
    11. Ka nau leh ka thian Rova – P. Lianhrima.

Hetiang mi, mi ropui sulhnu sir khat emaw lek han chhui hi a inthlahrunawm letling hle a ka hriat laiin, hawi zawng neia ziaktu zawng zawng te hian a hlaphuah emaw a zaithiam thu emaw tel lo chuan tumahin an thuziak hi an khawr pum lo a ni tih ka hmuh erawh chuan tuna kan thlur ber tur, a hla phuah te han chhui hi thil chakawm ber ni theiin ka hria a ni.

A HLA PUMPUI THLIRNA :
Ben Johnson chuan :
‘Poem chu hlaphuahtu irawma chhuak a nih laiin Poetry ah chuan hlaphuahtu thiamna leh finna a lang tel thin’ tiin Poem leh Poetry chungchang a khaikhin a.
Roliana Ralte hian a hla te ah hian Rhyme scheme emaw metrical composition an tih ang chi emaw hmang lem lo mahse thu lam nuam leh inzawl (alliteration) a thiam em em a, a thiamna leh finna hmuh hmaih theih rual lovin a bilh tel chiat mai a ni. Chuvangin a hla te hi Poetry a ni e tih loh rual a ni lo.
Awmhar lungvaite tan erawh zawng,
Siamtu nghilhin tah ruai a awl ngei;
Dawn lungrukah nunhlui ai ang a cham,
Puan ang tithar lehtu zawng i ni.

tiin ‘Zan Lalnu’ tih hla chang thumna a han phiar chiat mai te hi chhiar liam puat a har mang e.
Poetry rau rau pawh hi, mithiamte chuan chi hnihin an then leh a. Hlaphuahtuin ama ngaihdan leh pawm dan tarlang lem lova thil nihphung a tarlanna, khawvel leh a chhunga awm te mawina a nih ang anga phuahna hi Objective (impersonal) poetry an ti a. Hlaphuahtuin heng mawina te, thatna te, a tarlan rual ruala ama ngaihdan leh pawmdan a rilrua a suangtuahna te hlaa zem tel hian Subjective (Personal) Poetry an ti thung a ni awm e. Mawl lai huna hla chhuakte chu Objective poetry a ni deuh ber a, finna a lo san chhoh dan ang zelin Subjective poetry pawh a lo tam ta tial tial nia mithiam ten an sawi ang hian, Roliana Ralte hla ah hian a suangtuahna leh a duhthusam belh lovin hla a phuah lo tih theih a ni. Lunglai her rawh tih hlaah chuan chang khatna ah –
‘Ami zalengte’n an lenlai par ang an inlawm a,
Ramtuan tuk ni rel lote’n hlimtein an leng a,
Mahse kei ka lunglai di vein thlang khuamdim a rel an ti’
tiin a ngaihzawng chungchang (niawm tak) a sawi a, chang thum na ah chuan
Zalengte’n an hai lo sul ang kan inzui nang nen,
Chhawrthla eng hnuaiah leh turnipui hnuaiah
Tunah sam ang kan inthen min sel ngei ang zaleng ten.
a han ti te hi mi dawnthui a nih zia a lantir a, a ngaihtuahna thuizia a lantir chiang hle a ni.
Roliana Ralte hla zawng zawng hi Poetry huang chhunga phuahphung chi khat Lyric an tih ang chi hi niin, a lunglenna emaw, a tuarna emaw, a thil tawn leh a vei up ral mai lova a rilrua luangliam a phuahna a ni ber.

Lyric chuan kalphung a nei a, chang khatnaah a phuahtu suangtuahna a lo lang nghal a. N. Happle chuan “Chu chu hla phuah tura chawkthotu leh chettirtu a ni” tiin a sawi. Chang hnihnaah a phuahtu ngaihdan leh thlirdan a lo lang a, chang dangah chuan a tira turchhuaktu kha thual nawn leh thin niin mithiam te’n an sawi.

Chutiang chuan Roliana Ralte chuan-
Sam ang kan inthen rei ta,
Karah dawt thu leng zawng nen ……
tiin changkhatna a tan a, chang hnihna ah chuan
Zantiang chhawrthla a eng a,
Kai run an kai ang lenrualten…….
Tichuan a chang khar nan a thu ngaiah let lehin –
Ka nghilh lawng i tiam thu di
‘Min duh ve a nih chuan Valmawi’
Lam ang lo let leh la……..
tiin Lyric kalphung thlapin hla tha tak a phuah a. A rilrua thil lo lang, hla ni tura nawrchhuaktu hi chang khatnaah a vuah thawr mai zel danah hian amah hi pa tlang tak, thu pehhel thiam vak lo, a sawi duh chu sawi nghal thawr mai chi a nih duh hmel tih te min ngaihtuah thlentir hial a ni. Hetiang kalphung hi Lengzem hla 11 lai a phuah zinga hla 10 zetah kan hmu thei a ni. Pathian hla 8 leh Lenglawng hla 23 ah pawh kan hmuh tam ber a ni tho mai.

A LENGZEM HLA TE THLIRNA :
Lengzem hla 11 a phuah zinga hla 10 hi inthenna lam hla vek a ni a, thihna avanga inthenna hla 3, a mumang hlaa a chantirah thihna avanga inthenna kan hmu a, a bak hla 6 chu ngaihzawng thenna hla a ni.

Roliana hi mi rilru tha tak a ni tih a ngaihzawng then chungchangah kan hmu thei. Thenkhat chuan – (tu pawi sawi lo se)
Her la, her la her sang zel la thangvan thleng pawhin,
Ti lo teh ang kumtluang pawhin.
an tih khum sak sak laiin.
A ni chuan –
Nang nen kumtluang run luah a rem loh leh,
Biahthu di chu hlan zawk la, a lungdam nan;
Kei zawng fam Lalzo iang reng hian,
D lo hian fam ka chang tang e.
Hla dang lehah chuan –
Kei ka D thlang khuan dim ni chuan,
Biakrun darpui a lo ri ang a;
Zaleng zawng zawngte nen hlim zai vawrin,
Fam ngaih dar iang maw ka tan chuan.
tiin inneih dar chu mitthi dar ni maia mawiin a chang tawp a khar a, a thunawn atana a vuah hi han chik vang vang chuan a tah hla a chham a ni mai lawm ni tih theih khawpin he mipa hi a insum zo lo chu a ni e –
Lungrun, chhawrthlapui a lo eng leh ta,
Nau ang ka tah nan mai maw, a lo eng leh ta,
Nau ang ka tah nan mai maw a lo en.
Roliana hian a lengzem huanga hmangaihna a hmuh dan hi a na a, a parmawi thliah tur nei ve lo niawm takin a hmangaihna khawvel chu thenna leh tahna in a hmang zova, hmangaihnaah chuan dikna te thatna te mawina te sapram hlaphuahthiam John Keats te angin a hmu ve thei lova, atan chuan ‘A thing of beauty is a joy forever’ han tih ve a, hmangaihna piahlam engmawi tem tur a nei ve lo a ni.
A lenglawng huangah –
Hei hi em ni khawvel hmangaihna,
Hmangaihna a dai zo ta em ni?
Hmangaihna a dai zo ta a ni.
tih leh a lengzem huanga –
Hmangaih lotu di, hmangaih tawn reng mai zawng.
tih te,
Zaiin ka chawi seng lo aw hmangaihna,
Min sel bik lawng e, chun leh zua ten;
Aw hril seng bik lawng e, aw hmangaihna,
Hmangaihna, min tiriang em ni?
chu hmangaihna chuan lunglen chhemi a pe a, atan chuan hmangaihna chu tah titamtu lek mai a lo ni.
Eng dang vang a ni lo ka suihlunglen,
Eng dang vang a ni lo ka lunglai zin,
Eng dang vang a ni lo nau ang ka tah
I tiam kumtluang di tawi vang zawk a ni.
a ti vawng vawng mai a ni.
A LENGLAWNG HLATE :
Hla lenglawng 23 zet mai a phuah hi, Pathian thilsiam mawi pualin hla pakhat (1), Krismas lunglenna hla pakhat (1), Chhungkua leh nupa chungchang hla panga (5), Fuihna lam hla Paruk (6), Ram leh khawtlang chungchang hla paruk (6), Thian chungchang hla pahnih (2) leh Inuina lam hla pahnih (2) te an ni a.
Ram leh khawtlang veimi a nihzia te, thalaite fuihna a ngaih pawimawh zia te, chhungkaw ngaihsak mi a nih zia te a tilang hlein a langa, heng ho pual pawh hi a phuah tam bik reng a ni.
A lengzem huang ang tho khan a lenglawng huangah hian nupa chungchang te, nula leh tlangval te, fa te chungchang leh thian chungchangah pawh thenna avanga mangan lungngaihna in a chhun chuk a ni –
Kawplai tuaktin leng zawngte u,
Sam ang inthen hi a rem lo;
Hringfa leng ar ang lo vaiin,
Rairah nun an chang dawn e, in hrai ten.
tih te –
Hmanah chuan run hmunah lengin,
Hrai duh leng an awi a,
Biahthu an tiam khuanu leng nen,
Kawp dang leng ngai lovin,
Zan mu chhing za thinte pawh
Tunah sam ang an inthen leh si.
Fapa sual chungchangah –
Tunah erawh khawvel parmawiin,
Ka enchim loh chawnbanah an kai
I chan tur reng ka dawn sei ngam lo
Ka hrai duhlai lam ang lo let rawh.

Nulat tlangvalna chungchangah pawh –
Mahse tunah parmawi dang i bel,
Lunglai nat tur reng pawh dawn lovin…….
ti tein a han chham leh a. A rilru luahtu ber, chu ‘Thenna’ huat thlala takah chuan thurualpui tha eltiang Lalzova a lo nei kher bawk nen, Lalzova puala a hlaphuah ‘Fam Lalzova’ tih hlaah pawh, chu a lungrualpui chu, a lo vei em em thin thenna avanga lunglenna chhamchhuahna leh tah khum nan tak hmangin –
Lenrual, D then zawng an tam ngei
An chawi thin asin suihlunglen;
Nang iang chawi thiam reng an awm lo,
Chham ang zal thovin i hril dun ang suihlunglen,
a lo ti ta anih chu.
Roliana Ralte hi a hla khawvel atanga thlir chuan hlimni leh nuihni nei ve reng reng lo tur khawpin a suangtuah theih awm e. Mahse he a hla harh veh vawh hian mite cho phur a thiamzia leh amah ngei pawh mi phur thei leh hlim thei tak a nih zia a lantir awm e.
Lenrual duhte suihlung rualin,
Thawk zel ila tlang tin mualtin mawi zelin,
Vul zel ang aw.
a han ti sauh sauh va, a chang khar nan –
Lanu leng chhuihthang val rual,
Zam lo ten pen zel ang aw.
La,la,la,la (3)
Tlangtin mual timawi zelin
Vul zel ang aw,aw,aw,aw.
a han ti zui a. Maenga hla ‘A nuam awm vei, sawi ngaihna pawh a awm lo, la,la,la,la’ ah kha chuan a nuam lutuk kha sawi ngaihna a awm loh avanga ‘la,la,la,la’ a ti niawm tak a ni a. Roliana ‘la,la,la,la’ ve thung hi chuan hlima, zuanga lam tawr tawr a keng thung a ni.
{|d .d :d .d / – : |r .r :r .r / – : |m .m :r .d / – : ||

A PATHIAN HLA TE :
Pathian hla hi pariat (8) a phuah a, a hla phuah tha bik te zinga tha ber, a masterpiece ‘Jerusalem tharah’ tih chu Pathian hla huangah a nei hi a vanneiin ka hria.
Kum 1997 a ram danga Zaipawla kan zin tumin Bangkok daifemah khian Hmeichhe enkawl ngai te dahkhawmna hmun kan tlawha, chutah chuan Akha tleirawl pakhat hian Jerusalem tharah tih hla hi Akha tawngin a rawn sa ta mai a, kan makti hmel kha video a ennawn leh tur awm se a hmuhnawm ngawt ta ve ang. Chutiang khawp chuan he hla ropui hian a thleng thui a ni.
Mak ka tih em em chu lenglawng huanga ram veina hla kan hmuh te kha duhtawk tawh mai awm, Pathian hla huangah pawh hei bawk hian hnuhma a rawn nei leh hi a ni.
Ram leh ram chhungkhat indo apiang,
Boralin, an dingchhuak lovang………..
tiin –
Remna leh muanna kan hmu thei ang,
Remna Lal Krista zarah chuan,
tih chu a hla thunawn atan rem leh awm takin a dah a ni.
THLURBINGNA :
A hla te hi a mal mala chhui chakawm tak vek a nih laiin kan hun leh hmun neihin min zawh dawn loh avangin hla thenkhat chauh kan thlur rih mai dawn a ni.
(1) Zan Lalnu : Thla behchhana lunglen thu hrilna hla hi kan nei nual mai, a tam ber chuan ngaihzawngte ngaih lunglen nan an hmang a,
Chhawrthlapui – Lallianzuala Sailo te,
Chhawrthlapui – F. Rokima te,
Hmangaihzuali – Lalzova te leh
Chhawrthla eng – Vankhama
te pawh hi chutiang lam chu a ni a. Roliana chhawrthlapui erawh hi chu a mawiin a dang hle mai, thla chhuah tirh atanga thla mang hun thleng a huap a, rilru mitthlaah min chen tira, a engmawi em em bik a, lungruk leh hun hlui a nghawr chhuahtir a, hringfate tan malsawmtu ni hialin, Zan Lalnuah a bel thiam a ni.
Zan Lalnu hlaah hian hla thu mawi bik ‘Awm har lungvai’ tih te ‘Siamtu nghilhin tah ruai a awl ngei’ tih te ‘hrui ang kan tawi’ tih te kan hmu a. ‘Awm har lungvai’ tih thu a han bel hian a hla thiam zia min hrilh a, mi khawhar tak awmphung hloh vek khawpa chavai te nihdan a tarlang chiang hle, hla dangah awmhar riangvai tih te chu kan lo hre fo tawh a, ani ‘awmhar lungvai’ ang hi kan hmuh tak awm pawh ka hre lo.
‘Siamtu nghilhin tah ruai a awl ngei’ tih thu a hmang hi a rilin chhut thui tlak a awmin a lang. Kristianna huang atanga hla chhuak lengzem huanga lar tak chu ‘Thapui nang nen – Kapzawna’ a ni. He Chhawrthlapui en zana lunglenga hian a kristianna dah thaa ‘Dawn lungrukah nunhlui ai ang a cham’ a tih chhunzawmna boruaka chen veng veng a chak hle tih kan hre thei.
Hrui ang sei tih hi chu kan hre fo tawh a, tehchhuahna (Simile) danglam tak ‘hrui ang kan tawi’ tih a hmang tlat mai hi a mak hle a, Lalzova khan ‘hrui ang tawi’ hi a hmang a, chu chu a hmang ve ni te pawn ngai ta ila. Tunhmaa ka lo hriat dan chuan ‘Lungduhte nen zankhua hriau ang kan tawi’ tih a ni a, mahse ama puala lehkhabu siamah hian ‘hrui ang kan tawi’ tih a ni si a, ka lo hriatdan zawk hi dik se ka ti ngawt mai, ‘hriau ang kan tawi’ tih hi a mawi ka ti a ni.
A enga pawh chu lo ni sela, critic ropui Horace-a’n ‘Thil inthup sawifiah nan thu thar hman a ngaih chuan thu chher thar mai a tha, mawi tak leh inhmeh taka hman a nih phawt chuan phalna (licence) pek zel i ni ang’ a tih hi hemi chungchang atana a sawi niawm tak a ni.

(2) A lo herchhuak leh dawn ta :
Hnahthial pa, hla duhmi, Pu Darkhenga (Fam) chuan “Saikuti kha a tawng apiang hi hla a ni a, a hawina lam apiangah hla a hmu” tiin a sawi a. Roliana pawh hian ‘Hunthar lo her leh thil danglam lo thleng hian hla a pe’ kan ti ve thei ang. Favang boruak a lo thlenga Krismas rim a lo nam tan tihin ‘A lo herchhuak leh dawn ta’ tiin ‘Lal piang hmuah zai’ a lo rel tan der mai a. He hla ngei hi alawm inthlahrung miah lova October thla atanga Krismas hla min ngaihthlak tir theitu lo ni thin.
He hla chang khatna tawp lamah hian
Parmawi tin an vul sirva lungrual nen,
Lal piang hmuah zai an rel em ni?
tih kan hmu a. ‘I liam ni khan vangkhua a ngui ruai e’ titu tarmit vuah vein pangpar leh sava te pawh Lal piang hmuak tur niawma hmutu hi a duhthawh thiam hle mai.
He Krismas lunglenna hla hi mitinin mahni hla ang maiin kan tawmpui theia, mi tin huap (universal) hla duhawm tak a ni.
A thunawn hi han chhiar vang vang ila –
En teh, a lo herchhuak dawn ta,
Mi tin tana hlimna tur chu
a tizo hlawt a, hlimna lehlam chiah thuin –
Fam ngai khawhar, mangangte Lalpa,
Min hnemin min awmpui ang che.
a han ti leh si te hi, hla zia rang ropui tak epigram an tih ang chi, thil inkawlkalh tak kan hmu a ni. A inkawlkalh kan tih lai mek hian, Ramthar veng, Lunglei pa Pu R Raltawna’n “Mitthi ngaia lung a han leng veng veng mai hi chu a nuamin a hlimawm em asin” a lo ti ve mek tho mai.
A chang tawp berah chuan –
Mahse reilotean i ral leh dawn,
Hringnun khua a har leh ngei dawn;
Nun hlui, kum hlui chang leh mai tur,
Eng tikah tawng leh che i maw?
tiin Krismas chu a biakin a be ta mawlh mawlh mai a, hetiang hi personification an tih huanga abstract ideas an tih thin chu a ni. Krismas ral mai tur uiawmna leh lunglen thlak bikna em em chu, a piah lawka kumin a liampui tak tlat thinna chu he changah hian a pho lang chiang thiam hle a ni.

(3) Nupa tan :
Thihnain nupa tang a then hi a na a, inhmuh thiam loh avanga chen ho theih tak loh hi a rapthlak hle tih Roliana hian a hmu chiang. He hla pawh hian thil lo la thleng thei turte hrilhin nupa kawp chawia awmdun mekte a fuih a ni.
Kawplai tuak tin leng zawngte u,
Sam ang inthen hi a rem lo.
tiin bul a han tan te te a, a thunawn tan nan –
Chun leh zua ngaiin an tap ang.
tiin an fate chan tur a dawn sak ta a ni. ‘Kawplai tuak tin leng zawngte u’ tia bul a han tan hi a mawi a, lam a nuam a, hnamdang Zotawng thiamte hriatthiam phak rual loh thu mawi a hmang a ni.
He hla thunawn, a thunawn tur hliah hliaha a dah, a chang tinin a hawi fur hi a chanve atangin chhiar lawk teh ang –
Fam lova dairial in chan,
A rem lo, a rem lo.
‘Fam lova dairial chan’ tih hi a mawi a, a tha danglam hle mai. Hetiang chi kawm hi a hla dang leh a phuah hmasak ber ‘Chul hnu vangkhua’ tihah khan ‘Neih loh kangvar’ tih thu kan hmu a, heng hlarua te hi hman zui tlak an ni. Thu hma lama kan sawi epigram-ah kan bel dawn nge, hla huanga thil sawi uarna, hyperbole kan vuah dawn tih hriatthiam a har hle.
A chang tawpna hi tarlan loh rualah ka ngai lo –
Biak run hnuaia in tiam zawngte kha,
Laikhum zala in tiam zawngte kha;
‘Thihna chauh lo chuan’ tih ziak zawngte kha,
Dairial in chantir mai dawn em ni?
He fuihna hi a rila, thutak a keng (philosophical) a, a thunawn ‘Chun leh zua ngaiin an tap ang’ tih hi kai loh theih lova remin a dah a ni.
(4) Leitlangpui :
Roliana hian ama style-in chang khatnaah a ngaihtuah sawi chhuak tawl pahin Lunglei (Leitlangpui) chu hmun leh hmunah a be mawlh mawlh a –
“Ih e, hmanah chuanin maw,
Zawlkhawpui reng ngai lovin…….”
tiin a darah a kuah a. Aizawl hi a itsik a ni lo –
Thlir ve teh hmar tlangpui saw……
Vul zai an rel asin.
tih thu a hrilh a, an hmasawn tawh zia a hrilh mai a ni. Aizawl hi a er lova a el zawka, Leitlangpui tang ve ta che –
Vangkhaw sawngnawi maw i chan,
Chham ang zal tho la, Leitlangpui.
a ti mai zawk a ni. Chang thumna tlar laihawla mi –

Sirah an hnawl che em ni ?
Par ang vul zai i rel lo.
tih hi ama pual lehkhabua inziak dan a ni a, hetiang zawk hian ni ta se –

Sirah an hnawl che em ni,
Par ang vul zai I rel loh?

a tha tluang zawk ang em tih hi ka ngaihtuahna a ni.
Chuti teh hrepa chang thum zet patling zilha a zilh hnu chuan –

Duh luat vangin mi ngaidam rawh,
Lal lai par vul zai relin.
a rawn ti dam leh thluam mai a –

I chul dawn lo kei ka vangkhua,
Puan ang I chul dawn lo.
tiin a tawp a khar ta a ni.

Leitlangpui behchhan hla tam tak a lo chhuak tawh. Capt. L. Z. Sailo pawhin duhsakna sang takin ‘Thang lian zel la’ a lo ti mek a, a neitupa ‘Leitlangpui’ erawh chu a dang zak lo thei lo a ni e.

(5) Aw Vala, Vala :
Aw Vala, Vala, I rui zel dawn maw?
I chun leh zua, unau dawn lovin,
Dai kil kawm hrutin,
Chawltui ningzu runah
Tangka rosum hawktui ang i luantir zel maw?
He hla hi indem leh indeuna rawng kai satire huangah nge kan dah ang, tu emaw chung chang a nuihzat thlak (comic) zawnga phuahna mock ballad ah tih hriatthiam a har hle mai.
He hlaah hian hlarua duhawm tak tak kan hmu a, ‘thui herh hnawih tin’ tih a hmang hi a tha hle mai. Tleitir lungmawlte inbel duh zawng thumal pali lekin fiah taka min hrilh thei hi a makin a mak zawk niah ka ngai. Hlaphuahtu thenkhatin ‘Vai lian er phingphihlip’ tih te ‘Lianchhiar di ngai’ tih te ‘Lianchi hmeltha’ tih te thawhthu behchhan hlaa an hman laiin, ani chuan ‘Hlukva nun iang’ tih hmanna chang a hria leh a mitthlaa a phuah chhan te awmdan niawm tak a bel tlat mai hi a fing a ni.
Thu tluang pangngaiah chuan ‘inchhirin ban a chen’ tih a ni thin a, Roliana chuan ‘Suihlung chhirin ban a la pel ang’ a ti a. Ban chena inchhir ai chuan ban pela inchhir chu inchhir tak ni turah te pawh a ngaih theih a. Cartoon (animation) film kan ena thil nihphung pel lutuka an ziak thin hi a tihmuhnawmtu a ni thin ang chiah hian, hlaah pawh chutiang a ni fo tih kan hria, chu chu a tiduhawmtu a la ni ta hlei hlei leh nghal a ni.
Sakhmel sertawk iang, awmfek dulkiarin,
I her sawi maw, zahna khawiah nge (kaha hai) ?
Mitthlaah hnai takin hetiang mi te awmdan hi min hmuhtir thei a, thu tlar hnih lek hian a va fun kim teh lul em! ‘Khawiah nge’ tih hmun, a sakna hmun a zira ‘kaha hai’ tia thlak mai theih tura a dah kher hian ngaihtuah a tithui.
Tangka rosum hawktui ang i luantir zel maw?
Lanu ro hlu hawktui ang i luantir zel maw?
Hetiang thu ngai hman nawn (repetition) hi a uar em em a, a hla tam takah kan hmu a ni. Thu ngai hmang nawn thinte hian duh bik leh uar duh bik an neih avanga hmang nawn thin an ni.

(6) Kuhva khawrna :
Awithangpa khan kawng kawia ‘thingsiripar’ tla ve mai mai kha a en liam thei lova ‘Ka chhar dawn lo zaiin ka pel mai dawn e, Ka di rim reng reng a nam love’ tiin chhar duh chuang lovin hla zawk a chhar ta theuh mai.
Roliana hian kawnglaia kuhva khawrna tla mai maiah hla a chhar a, hlaah pawh hla namen lo tak a chhar a ni. Thianghlimna (sanitation) tarmit atang phei chuan hla ropui tak a ni.
Kum 1981 November thlaa phuah a nih avangin he hla hian tunlai atan chuan a huap a kim ta lo hret tih mai chauh a ni. Khalai hunah kha chuan Zoram hian a ram dung tluanin kuhvakhawr a ei a, tunah chuan kuhva-pack te, kuhvakilh te a ni ta. Mahse kuhva kaihhnawih bawlhhlawh, sarang, chinai tahna leh chil pikna te hi he hla hian kan huaptir mai a tha ang e.
In chan ang chang reng hianin sira hnawl an tam ngei,
In hlutna an hre lo, hriatna, thiamna, finna leh
Nunna thu zawngte nen,
Sirah an hnawl mai che u maw?
In run zawng bel ula aw –
Bel leiah chang i e, (leiah)
In hlu dawn em ka ti ……..

Awithangpa chuan Thangkungi a phuahnaah khan –
Parah chang i, ram loh lentu par mawiah,
Thangngo tum kawng bellei mualah to ila;
Min thliak dah lawm maw e, nau lawmah.
a ti a. Roliana hian ‘Bel leiah chang i e’ tia a lehkhabua inziak hi ‘Bel leiah chang u e’ tiin a phuah zawk lo maw aw ka ti a ni.
He changah hian Solid Waste Management thuruk puanchhuahin a awm a, Sanitary Engineering zir miah lo hian, chu thuruk chu he changah hian hlain mawi takin zuk puang thiam a mawle! He hla chang tlar khatnaah hian Roliana rilru dik tak bawk kha kan hmu leh a.
Tun hma hlimsang ho ‘Tai nei lam’ an tih ang khan, tai thamiin tu te emaw a rawn tai ru leh hlek a ‘In chan ang reng hianin sira hnawl an tam ngei’ a rawn ti leh zauh pek a nih hi.

(7) Jerusalem tharah :
Tui tling kan biha van dumpawl leh chhum var mawi tak kan hmu thin ang hian Roliana hian khawvel a thlir a, a chhehvel thil a thlir a, amah a inen a, a pa Upa R Dinga (kebai) a en a, Pu Lunghala (mitdel) kristian tha, inkhawm thulh ngai lo a en a Jerusalem Thar a hmu daih mai hi a va ropui em.
Amah (mit khing khaw hmu lo) a inen dan hi intih khawngaih thlakna emaw ropui riauva inhriatna (egotism) kan hmu lova, he khawvel pawh hi chhe takin a hmu lova ‘Famkim lohna Khawvel’ a ti mai chauhva, chu a khawvel hmuh chu parmawi neiin a hria a ‘Khawvel parmawite hmu lo mah ila’ tiin a lantir tum zawk ‘Jerusalem Thar’ nawmdan tur chu thiam takin a puang chhuak tlat si a ni. Mi thenkhatin, an thil sawi tum an uar luata a khing an sawi hnawm vak ang a ni ve lo hi a ropui ka tihna a ni a, ama dinhmun atanga thlir phei chuan a ropui leh zualin ka hria.
He hla hi Roliana hla ropui ber (masterpiece) a ni. A hming an sawi tawhnaah chuan ‘Mitdel kan awm tawh lo’ng Jerusalem tharah’ tih hi a ri tel zel thin. Sap hlaphuah thiamte chuan an thlanlunga ziak tur (epitaph) phuah an ching riau va. A thlanlunga ziak lan atan a hlaphuah atanga thlangtu tur mi za ruat ta ila, he hla hi zaa zain an thlang ngei ang tih a chiang.

Pi Hmuaki chu, hla a phuah tam lutuk anga thangthar phuah tur a awm ve lovang an tih avangin a nung chungin an phum a ni awm e. Roliana Ralte hi hla tha tam zawk phuah atan, thu tha tam zawk sawi atan, hna tha tam leh zual thawk atan, thil tha tam leh zual ti atan a hringnun pawhsei theih nise a va hlu dawn em.

 

ZAN THLA ENG, MIZO HLA LEH KEI

 

‘Thla-a lo tla rawh, matea’n a awrh nel nel ang che’ tia awm thlei chhoh hian Thla eng hi ka la lawm ta reng a, thla (photo) pawh hi ka lak sak fo. A changin lung a ti leng a, a changin min ti ngui a, a changin min ti hlim thin. Thla an bial phei hi chuan arsi tan hmun a awm lo a Thla ropui zia a lang chiang bik. Roliana Ralte chuan hla hialah lo chawiin, “Zan Lalnu” tihah chuan –

Chhak lenkawlah chhawrthla hai ang thovin,
Khuavel zan thim eng mawi rawn hawnin,
A her sang zel, aw, a eng mawi zel,
Hringfa leng tan thlir nin a har ngei.

Chhawrthlapui, aw, zan lalnu,
Malsawm tin phurtu ni la,
Hringfa leng tan ruahpui ang sur tir rawh.

tiin a phuah a. Zan Lalnu nihna he Thla hi a lo pe tawh a ni (Lalthakima album tharah a awm). Thla malzia hi kan zaithiamte hian an hmuchiang a niang. Zirsangzela’n a hla pakhat “Run Zau” tihah chuan ti hian a tarlang –

Thangvan si-ar zawngte lungruala leng ka thlirin
Rianghlei chung chhawrthlapui khian lung min len

tiin, arsite chu kawppui neia a hmuh laiin Thla erawh kawppui nei lovin a hmu a, a hmu khawhar hle a ni. Hei vang hian Thla nen hian in anna riau kan nei. Kawppui kan nei lovin mahni-in kan tei ruk ruk thin. Hla phuahtu pakhat (OPA?) pawn –

Chhawrthlapui pawh van zawlah
Mahriakte’n a eng riai e

tiin a lo au a, a mal thu a ti lang chiang khawpin ka hria. Roliana Ralte hian a hla dangah thung chuan –

Lungrun chhawrthlapui a lo eng leh ta,
Nau ang ka tah nan mai maw, a lo en

a ti leh lawi si. Mak erawh ka ti lem lo. He Thla eng hian lunglen khawhar hi a rawn keng tel ve tlatah ka ngai hmak.

Kan tleirawl chhoh khan tingtang ak chhuak a zai hi kan ching a. Kan lo lian deuh a nula in kan han chuangkai ngam ve a, an leikapui leh bathlar velah te kan zai chho ta zel a. Lunglen chhan em em la nei lo pawh kha Thla en zan hi chuan kan zai tui zual a, a khamawm loh hle thin.

Hman deuh khan ka thiante’n Bachelors’ Nite an siam a, leikapuiah em zai tawh lo mah ila, sap hovin ‘lawn’ an tihah hian mei kan chhem a kan zai a, Thla det tirh lam a nia a nuam khawp mai. Hetiang zan hi a tawn vang a ni ngei ang Zirsangzela chuan a hla “Hlim Zan” tihah chuan mawi takin a rawn tarlang –

Ningzu dawn chhuihthangval lenthiama
Perhkhuang tingtang leh chawmkhuang remin
A lam diai e selrun laichhuatah
Muvanlai tlang hrutin phar der der

A chang tawpah phei chuan a theihnghilh dawn lo tih a lang chiang hle –

Lampui changah tawn ni her le’ng a
Chutin kan chen zanin ngaih thute
Kan la hrilh leh dawn nia khaureian

A lunglen chi tan emaw lunglenna tur nei tan chuan khua a lo tlai lam deuh hi chuan lunglen hi a rawn in tan a, Thla an rawn chhuah phei hi chuan a zual thin. B. Malsawmtluangi (Spi) hla sak “Ka tuar thiam lo” tihah hian a lang chiang khawpin ka hria, hetiangin –

Zankhua a lo tlaiin suihlung a leng
Chhawrthlapui van zawl a kaiin a zual thin

Rebecca-i hla sak “Nghilh bik lawng che” tihah pawh hetiang hian kan hmu bawk –

Zan tlaiin kan run kai zawl a chhuak chhawrthla
A eng no riai suihlung min len si thinlaiah
Nang tawn loh vang hianin maw

Mahni chauhva awm hian lung a leng duh em em a, thianzahova awm hian a leng duh zual. Thiante inkawp han hmuh a hlim taka an nui hmuhte hian an thik awm. C. Zonunmawia’n a hla “Ka tan a tawk e” tih tan nan khan ti hian a rawn hmang a –

Zaleng dang zawngte chu hlimten an leng siau e
Kei erawh nang ngaiin tlai ni ka leng thin a

Rebecca-i pawn a hla sak “Ka phu lo che” tihah chuan –

Ka thlir ka Di lenna tlang, tah sawn an leng nui hiauvin
Min dawn ve maw a riangte hi, thinlaiah min vei ve maw

a lo ti ve bawk a. Thla en zan emaw bial zan emaw a duhberte nen a eng eng emaw lo ti dun tawh, biahthu di thleng pawha lo inhlan tawhte tan ngawt phei chuan a lunglen thlak ngei ang. Jenny hla sak “Her chhuak ve se” (Nono leh Remmuana) tihah chuan hetiang hian a rawn tarlang a –

Hmanah chhawrthla vankaiin kumtluangin aw kan tiam kha
Biahthu Di tinkim hril a lenlaipar kan tlan kha

Thla en zana thil thleng theihnghilh har ber a ni awm e. Spi hla sak “Ka dem lo che” tihah chuan heti hian a rawn sa a –

Thangvan zaua siar zawng leh chhawrthla a en chhung chuan
Nang nghilh zai reng hi banzai ka rel lawng e
Khuandim min chhawn thlengin ka nghilh mawlh lawng che
Tawrhhar mi u ka van ngai thin che em

A chang tawpna-ah phei chuan –

Van hnuai khuavelah hian nang ang lungdumtu
Tawng leh hian ka in ring thei mawlh si lo

a ti ta hial a. Thla a en chhunga a theihnghilh dawn si loh avangin midang tawn leh a inrin loh phah hial a ni.

Thla en zan (a bik takin arkaiden zan) hian kei hian Mizo Hlate ka hre chhuak a, chung hlate chuan ka nunhlui min hriatchhuah tir a, ka ngai a ni. Kumte a liam ang kan vanglai nun hi kan la ngai dawn chauh. I ni ve em?

Daduhi hlain i titawp mai teh ang –

Zankhua a lo tlai leh ang a
Engtin tuar ang i maw lunglen hi
Bawihte i zun ngai reng hian e
Tlai khua ka var leh dawn a sin

Courtesy; http://www.misual.com/2007/10/01/zan-thla-eng-mizo-hla-leh-kei/

 

ROLIANA RALTE LEH LENG LENG LENGIN – Tluangtea Lusei

ROLIANA RALTE LEH LENG LENGIN
( Roliana Ralte pianchamphaphak pualin)

Roliana Ralte hi Upa R. Dinga fapa niin zofate zingah chuan hre lo kan awm awm lo e. A pa hi zaithiam leh aw tha tak mai niin an sawi a, Biak ina zaihote hi a uap hneh em em thin an ti. KHB No 470-na ‘Hmangaihna in nuam kan tan a buatsaih chu’ tih hla hi a lehlin a ni a, ‘Little Brown Church in the vale’ tih hla atanga a lehlin a ni. Tin, KHB No 492-na ‘Ram ni tla ngai lovah chuan’ tih hla hi Pu Lalmama lehlin nen a thu mawi lai lai lakkhawm a ni bawk. A pa atang rengin Roliana Ralte hian chhun tur a nei tha hle ti ila kan sawi sual tam hauh lo ang. Kum 1950 March ni 1 khan a lo piang a, Kum 2003 khan Rahsi Vengah a boral a ni. Hla eng emaw zat a phuah a, Lengzem hla 11 a phuah zinga hla 10 hi inthenna lam hla vek a ni a, thihna avanga inthenna hla 3, a mumang hlaa a chantirah thihna avanga inthenna kan hmu a, a bak hla 6 chu ngaihzawng thenna hla a ni. Hla lenglawng 23 zet mai a phuah a, Pathian thilsiam mawi pualin hla pakhat (1), Krismas lunglenna hla pakhat (1), Chhungkua leh nupa chungchang hla panga (5), Fuihna lam hla Paruk (6), Ram leh khawtlang chungchang hla paruk (6), Thian chungchang hla pahnih (2) leh Inuina lam hla pahnih (2) te an ni a.

Pathian hla hi pariat (8) a phuah a, a hla phuah tha bik te zinga tha ber nia mithiam ten an sawi fo chu, ‘Jerusalem tharah’ tih hi a ni. He hla chung chang hi Pu Lalduhawma Chhakchhuak chuan heti hian a sawi, ‘Kum 1997 a ram danga Zaipawla kan zin tumin Bangkok daifemah khian Hmeichhe enkawl ngai te dahkhawmna hmun kan tlawh a, chutah chuan Akha tleirawl pakhat hian Jerusalem tharah tih hla hi Akha tawngin a rawn sa ta mai a, kan makti hmel kha video a ennawn leh tur awm se a hmuhnawm ngawt ta ve ang. Chutiang khawp chuan he hla ropui hian a thleng thui a ni.’ ati. Chuti ang khawp chuan a hla hian mi thinlung a khawih a, a deng a ni.

Vawiin a pianchamphaphak lo thlen hian a hla pakhat, ‘Leng Lengin’ tih hi in han ching mai mai teh ang. A hla hlutna kan phawrh zo dawn lo a, a phuahtu rilru kan zu luhchilh dawn hek lo. Kei lubuk satliah rilrua a lan dan kan ziak mai dawn a ni. He hla hi amah mai bakah Vanlalzami, H. Lalthakima, TBC Zaithanpuia ten an sa a ni.

LÉNG LÉNGIN

Kawthmaia naupang tualchai thawm a reh tan a. Sava te pawh an riahbuk lam panin an inzui duah duah a, an chiar nak nak ri nak nak bawk. In chhung tinah mei a de chiah chiah a, naupang riltam chawngen ri hriat tur a awm nuk bawk.

Pa berin tap a kuan a, nu berin eirawngbawl bawk. Chu inchhungah chuan hlimnain thla a zar a, harsatna eng eng emaw awm mah se, an harsatnate chu an sutlang fo thin. An fa chuan hlimna a thlen nasa a, a pian atanga tawng a thiam tan tirh thlengte chuan an hlimna leh hlimpui ber a ni. Tumah dang an ngai bik lo a, an hlimna chu mi dang hlimna lakah chuan lo nep ta viau pawh nise pawi an ti kher lo ang! Hlimnain thla a zar lai chuan an chhungkua chuan hun harsa an tawk dawn tih reng an hre lo.

  1. Hmanah chuanin kan run In sumtualah,
    Hrai duh léng nên nau ang kan nui za;
    A mi hrai léng dang reng ngai lo te’n,
    Tuanna mual dang tùr reng kan dáwn lo.

Thing delh loh lung delh loh na na na chu an fapa pawh a lo thanglian a, khawvel che vel kara nawmsip bawlna thilte chuan a chim chho a, chung thil hrang hrangin a kentel te chuan an fapa nun chu a luah hneh hle. Tun hmaa chhungkaw hlim tak ni thin, nuiho a, lungrual thin em em chhungkua chu a keh chhe chho ta. An fapa kal zir tir, kaih la ngaih laia a bana an kai ang maiin, chung khawvel thilte chuan an fapa chu a kaiin a kai a. Khawvel nawmna kawngah chuan a kal pai ta hlawk hlawk mai a ni.

Chu kawnga kal tam tak chuan an nunna an hloh a, an hloh loh vek leh ramtuileiloin an chhuak. Chu an fapa kawng zawh chu a tawpna an hriatchian em avangin an fapa chu let turin an au a, a chan tur chu an ngaihtuah ngam lo a ni.

  1. Tunah erawh khawvêl parmawiin
    Ka hrai duh lai chawnbanah a kai;
    I chan tùr ka dáwn sei ngam lo,
    Ka hrai duhlai, lâm ang lo let rawh

Zan hun lo thlengin, thawm a reh thiap a. An nupa khumah chuan an mu meng ker a, an ngaihtuahna chu an fapa chuan a luah khat hle. A duhthlannaa kawngzawh, mittui leh tawngtaina nena an koh kir zawh loh an fapa chu khawiah tak mu ve ang maw? Zan khawthim, vawt leh reh takah te chuan khawi laiah nge a awm ang? Chu zawhna chuan a nu leh pa ngaihtuahna chu a luah khat a ni ber.

Fa hmangaihna sanna leh thukna chuan an fapa chu a hlimthla ang maiin a zui zel a, chu hmangaihna anga thuk hmangaihna chu an fapa chuan a tawn an ring lo. Ni, an ril a rah an fapa chu hmangaihna tawpkhawk tak meuh meuhin an hmangaih a, he khawvelah hian an fapa an hmangaihna anga hmangaihtu an awm kher lo ang.

  1. Ka hrai duh lai ka enchim lohte
    Khawiah chuan laikhun zal thìn che maw?
    I chun leh zua iang reng hmangaihtu,
    Vanhnuai he lei chìnah an awm lo.

Thenawmte an hnar burh burh a, thlamuangtaka an mut lai chuan an ni nupa chuan mut har anti a, zan lo thlengte chu an huphurh thin. Lungmuangtaka mut an nei ngai lo a, an han chhin ve te chuan an chhing nghet ngai lo. Thli thawin an kawngkhar a han chhem rik deuhte chu an fapa thawm emaw tiin mut hmun atangin an tho fo a, beiseina chu a chuai leh fo thin. ‘Eng tin nge a awm ang a, a thi tawh nge a la dam?’ chuti ang zawhna hlir chuan an rilru a luah avang chuan mutmu an tuah thei lo. An thinlungah an fapa chu a awm reng a, an theihnghilh ngai lo.

Nawmsip bawlna leh sualna thil vanga chhungkua an han inthen chu na anti a, tawrh thiam a har anti. Tunhmaa chhungkaw hlim tak leh awhawm tak ni thin kha tunah chuan lungngaihna leh tahnain a bawh chhungkua anni ta! An hmangaih em em, an ril a rah avang chuan an tapin, an nunkhua a ngui zo ta.

  1. Lungdam tea zanmu chhin a har,
    Thinlai rûkah ai ang i cham reng;
    Hringnun sual maw kar min lo dan le,
    I chun leh zua nau ang kan tap e.

Khawiah pawh, eng hmunah pawh awmin khawvel thil tlan pawh ni se. Hlimna leh lawmnate nawmna zawngin, kawlkil leh lei hnuai thuk ber pawh khawrh chhuak mah se, he khawvelah hian nu leh pa hmangaihna ang hi chu tawn inring ngai suh.

# Leng  leng lengin,
Zawng thin mah la;
I tawng lo’ng nge,
He lei chhinah.

 

 

Similar Articles

Top