You are here
Home > CCT Robawm > ZADALA LEH HMAIDUNGSEIA – Familia Fanai Lalţansanga

ZADALA LEH HMAIDUNGSEIA – Familia Fanai Lalţansanga

ZADALA LEH HMAIDUNGSEIA – Familia Fanai Lalţansanga

ZOPA MAK PASALṰHA ZADALA HRAHSEL CHANCHIN- EPISODE 10

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA

KHUALTU

Khualtu hi upa chuan Sunthla thlarau a ni e, an ti a. Sunthla chu Falam bul Lailun puk chhak lawka awm khua a ni a, heng khuaa mite hi Sunthla an inti mai bawk a. Sunthla khaw chunga tlang chu Surbung tlang a ni a.

 Ramvachal leh Pasalṭha Zadala Hrahsel hian Khualtu tam tak chu a fiah a, mahse fiah theih loh pawh a tawng nual a ni.

Zadala Hrahsel hi Mizoram chhim lama zirtirtua a va awm hnu khan Tuichang dunga Khualtu hram a hriat ṭhin leh Mizoram chhim lama a hriat Khualtu hram ri chu a lo inang ta hauh lo mai a. Saikah li bial mawng lama awm ṭhin hram dan chu, “ Khualtupi ka si zik” ti chiah chiah hian an hria a.(Pawi ṭawng ‘ka si zik’ tih chu  ka ni dawn e, tihna a ni a.)

Hmanlai upate chuan Khualtu hram lai chu cho chi a ni lo va, cho vaih chuan mei thingthute hi a paih ur ur ṭhin an ti a. Khualtu tam ber hi chu sava niin a lang a, sava ke seipui, zana lui dunga chaw zawnga tla ṭhin a ni a. A ṭhente erawhchu chingpirinu nupa te an lo ni a, a ṭhen chu ramhuai a ni awm mang e, tih turte pawh an awm niin pasalṭha Zadala chuan a hria a ni.

Tlabung kawng lamlian a chhuah hmain Pu Thangzika te pawhin chem lei tura Bawrkhawlha an kal ṭumin, Tuichawng lui kamah an riak a. Khawvar dawnah Khualtu chu a lo hram ta dut dut a, “ Tu… khualtupi kan si lo maw,” ti chiah chiah hian an hria a. A hram rinzia rinzia mai chu, “Tu..” a han ti ringawt pawh khan lui dung kawi sarih chu a khawkin a khawk rum rum thei niin Pu Thangzika chuan  Zadala a hrilh a, mak a ti thlu ve ngang a ni.

J.H. Lorrain@ Pu Buanga siam Dictionary of The Lushai Language-ah khan Khualtu chu a lo hrilhfiah a; “the name of a supposed evil spirit which is said to speak like a Pawi tribeman and is greatly feared by the Lushais. It is in reality bird which haunts the banks of streams and has a weird cry which resembles someone talking in the forest,” tiin a hrilhfiah a.

Khualtu hi Mizote chuan ramhuai niin an ngai a, an hlau em em thin a, Pawi ţawnga ţawng bul bul thin niin an hria a. A nihna dik tak zawkah chuan luidunga tla ţhin sava a ni a, a hram ri hi a rap-awm a, ram ngaw chhunga mihring ţawng ri angin a hram ri thin a ni, a ti.

3809201435_ef2710809e_b

LO THẦWI THU

Hmanlai chuan lo hi an thâwi fo ṭhin a, a thawi dan tur hrilhtu a awm a, a mak dangdai ve khawp mai. Lo-ah hian hmuh lohtheih loh turin thingṭang filawrah khau hi a lo inthil ṭhin a. Chutiang an hmuh chuan lo chu ar in an thawi thin a. Chung-u emaw, laiking emaw sazu emaw thingṭang a lo inthil vậ erawh chuan ke pali neiin lo chu thâwi a ngai a ni, an ti ṭhin a ni.  Mak ve angreng tak  mai chu: laiking thing lawn chho laite hi hmuh reng lai hian thlawhlai thingṭangah a han inthil ta mai ṭhin a, laiking chu a hrậm chul thin! A hmutu tan hlauhawm tih piah lamah mi a rập viau thin a ni. Tunlai hunah hi chuan hmuh tur a vậng viau tawh ang.

PHUNG LA KAI

Kum 1920 hmalamah kha chuan phung la kai hriat tur a tam em em mai a. La kai ri ang hian a vȗk hem hem mai a, han en mah ila, engmah hmuh tur a awm ngai si lo. Zanah hian han mu ila, chhuat laiah la kai ri (hmui ri) ang hian a ri leh ṭhin a, zan mut hnuah chiah phung la kai ri hi an hre thin a ni.

THLAHRANG-IN ZADALA TIL A PAWT VAK!- Familia Fanai Lalţansanga
THLAHRANG-IN ZADALA TIL A PAWT VAK!- Familia Fanai Lalţansanga

ZADALA THLA-IN SUAKTAWKA A REK!

Lungrang khuaa an awm laiin ni khat chu Zadala hi Zawlbukah a lo muhil a. A mumangah chuan  Mangpui vengah a va leng a. Suaktawia hi a dam mang lo, lo mu huat hian a mumangah chuan a hmu a. Suaktawka nu chu vawk chaw pe turin pawnah a chhuak a, a chhuah hlan tak chuan Zadala chuan Suantawka hrawkah chuan a zuk rek a, a rậk chel chul mai a.

A nu chuan Suaktawka rak thawm a hriat veleh inchhungah rawn tlat lutin, “Eng tizia nge, eng tizia nge?” a rawn ti chul a. Zadala chu kawmchar kawngkaah a chhuak thuai a. A hnu lawkah Suaktawka nu pawna a va chhuah leh rual rualin  Zadala chu kawmchar kawngka atangin inchhungah a lut leh a, Suaktawka  mu ậng huau chu a hrawkah  bawk a zuk rek leh ta a.  A rak leh a. A nu chu a rawn tlan lut leh a, “Eng tizia  nge maw ni le!,” a rawn ti leh a. A nu in chhunga a lo luh veleh Zadala chu kawmchar lamah a chhuak leh daih a. A nu pawna a chhuah veleh Suaktawka chu a zuk rek leh thin a, a hnu deuh chuan a hawsan ta hian a inhria a.

 Zawlbuka a muhil chu a lo harh hnu-ah Zadala chu tlai lamah Suaktawia te inah a zu leng ta a. Suaktawka chuan thinrim eng phiar hian Zadala chu a lo chhuahchhal! “ I awm hlei em mai! Ka hrawkah min rek min rek mai !” a lo ti a. Zadala chu a hril hai angreng khawp mai. A mumang emaw a tih kha, a lo zuk rek tak tak ani tih a hriat chuan amah Zadala pawhin mak a ti khawp mai.

Zan khat pawh Zadala chuan ama hriat miah lohvin Tuahṭhuami a rek leh bawk a. Chu pawh chuan a tukah an lo hau leh a, Zadala chuan a ngaihna tak pawh a hre bik lo va, “A mak ka ti viau a ni,” a ti ve ringawt mai a ni.

images (2)

ZAPHAIA THLAHRANG

Vawikhat chu Saiha khuaa Zaphaia hi a nupui neih hlimin a inhlawhfa a, a ṭhiante’n an hawsan a. Tuisumpui chhuah Tuipui-ah khuan mau pȗm chhete hian a inkậr a, a chesual a, tuiah a tla hlum  ta a. Ni thum lai an zawn hnuah pawh a ruang an la hmu lo va.

Hetih lai hian Zadala chu Taite-a nen len dengin Saikah chhuah Tuipuiah an riak a. Zana an len dennaah chuan thil eng emaw, var deuh ruau ruau hi an hmu a, lena an han khuh chuan mitthi ruang a lo ni reng mai a. Zana char an nih avangin vaukamah hnah an phah a, chutah chuan mitthi ruang chu an mut a, hnah bawkin an khuh leh ta a.

A tukah chuan Tuipui-ah chuan Zaphaia pu hovin ruang an rawn zawng leh a, Zadala chuan ruang an char thu a lo hrilh a, Saiha atanga lo kal ruang zawng tute chuan Zaphaia ruang chu an zawn chho ta a ni.

Zadala-te len deng chu Bukpui lui chhuahah an riak leh ta a. Len an den zawh hnu chuan an bukah chuan an han mu dawn ta a, an la men reng lai chuan an buk kawngkaah chuan Zaphaia thlahrang chu a lo dak ta mai a. Zadala te chu an tho va, an buk pawn lam chu an han en thuak thuak a, engmah an hmu  lo va. An han mu leh chauh va, a ngaite bawkin Zaphaia thlahrang chu a buk kawngkaaah chuan a rawn dak leh ta a. Taite-a chuan Zadala hnenah , “ Ka pu, thlahrang hian tuibur a rawn ti thin a. Tuibur chu nei ila, pawnah va chhiah ila, a lo dak lo mai ang a” a ti a.

 Mahse tuibur chu an lo nei si lo va, thlahrang chu buk kawngka-ah a rawn dak leh ṭhin a, an muhil thei ta reng reng lo mai a, mut zai rel ta lo chuan len chu an deng tlaivar ta zawk a. Sangha chu an man tam hle a ni. 

ZADALA LEH HMAIDUNGSEIA

Vawikhat chu lovah Zadala hi amah chauhvin a riak a. Tlemin a hlothlawh a bang hma deuh va, thlamah chuan eirawng a bawl a. Chutia a ṭul em em lai tak chuan thlam thlang lam hi ri deuh sal sal hian a hre ta a. “Mi an rawn kal dawn em ni aw?” a ti rilru a.

Nakinah chuan thlam kawngkaah a rawn bih ta a. A hmai sei zawng chi Zadala chuan a hlậm chen chu ni pha zậnin  a ring a, mitmu lianpui mai hi a nei a, a hmul deuh thuap hian a hmu bawk a. Engmah sawi set set lo chuan Zadala chu a tho thut a, banga a chem thiah chu a phawi a, a hmai dungseiah tak chuan sah sawk sawk a tum lai takin Hmaidungseia chu a ral leh ta mai a, engmah hmuh tur a awm leh ta si lo va. Mit vai mai chu a ni bawk si lo a ni.

Henglo pawh hi ramhuai chanchin te, thlahrang chanchin te, thlam sậwi te, tlam vuak te, thlậ ậite sawi tur tam tak Zadala Hrahsel hian a la hria a, a zavai chuan sawisen a ni lo hial ang. Heng a han sawichhuah duh nachhan chu amah Zadala ngeiin a hmuh leh a hriatte an nih mai bakah nakina ṭhangthar lo kal zelah chuan Mizoram hi hetiang hi a lo ni tawh ṭhin tih awih harsa an la ti dawn a. Hmanlai kan pi leh pu Mizote’n  Pathian thu an awi hmaa an lo retheihzia leh tuna Chanchin Ṱha avanga ṭhangtharte an nihhlawhzia an lo hriat theih nan a ṭhen a zar a han sawi mai a ni.

Thawnthu hi a phuah chawp vek chu a ni lem lo mai thei a, hmanlai kan pi leh pute hian an hmuh leh an hriat an sawi chhawng zel a, chu chu thawnthu forklore lo pianchhuah dan chu ni awm tak a ni a, Vawrselpa pawh hian ramhuai Hmaidungseia chu a lo hmachhawn ngei niin a lang a ni.

Kumpinu-in Mizoram min awp lai pawh khan Bawrhsapte khan Mizo thawnthu hi an lo zir nasa khawp mai a, Mizo thawnthu atang hian kan ngaihsan zawng, kan ngaihhlut zawng, kan hnam ziarang leh kan hnam ngaihnep zawng chenin a hriattheih vek a, kan Mizo psychology zir chianna awlsam ber chu Mizo thawnthu aţang hian a ni.

Hmanlai Mizote’n ram huai kan hlauh em em laia ramhuai hlau ve miah lo Vawrselpa thawnthu hi Mizo naupang tan chuan a ngaihnawm lo thei lo a ni.

RAMHUAI

VÂWRSÈLA-PA

Vâwrsèlapa hi pa huaisen leh pa hrohràng na tak mai hi a ni a. Kum khat chu an khuain ramhuai tamna ram lo atân an nei pek a. Ramhuaiho chu an hlauh èm avàngin tumah ramah an riak ţha ngam ţhìn lo va. Vâwrsèlapa chauh chu a riak ngam thìn a.

Zànah te hian Vâwrsèlapa chu ramhuaiho chuan an tihţhaih ţhìn a. An lo ràlahte chuan lo vàt ve ni àwm tak te hian thing leh maute chu an sàt tlu ruih ruih reng a, ‘An lo vat chuan an vàt nasa àwm mang e,’ tih mai tùrin thàwm an nei nasa a. A châng phei chuan an kûk rui rui a, ‘Hei ha, hui ha’ te hi ring fê fêin an ti ţhìn a, a tùk khua a lo vàr chuan engmah hmuh tùr hi a awm ngai leh lèm hlei lo va.


Vâwrsèlapa chuan a lo vauvah pìpû a suih a, ramhuaiho chu an uai ţhìn a. Ramhuaiho pipu uai chuan, pipu uai hla-ah, “Vâwrsèlapa zang bawng,” an ti ţhìn a. Vâwrsèlapa’n a lo hriat chuan a ngâi thei dèr lo va, ramhuaiho chu a ùm chiam ţhìn a, a man theihte chu a vaw hrep ţhìn a ni. Ramhuaiho chuan tlànchhe pahin, “Vâwrsèlapa zang bawng,” an ti a, Vâwrsèlapa’n a ùm phàka a man dâwn meuh chuan, “Vâwrsèlapa zang bawng,” an tih chu —rang fa hranin “Bawng leh lo, bawng leh lo,” an ti a. Vâwrsèlapa chu a thin a ur hle ţhìn a. Ramhuaiho chu a ùm darh leh chiam mai ţhìn a ni.

 

Vawi khat chu, a pìpù suih ramhuaihovin uai nân leh amah chhaih nân taka an hman thin avàngin Vâwrsèlapa chuan pìpû chu a suih ţha a. Ramhuaiho pîpû uai inthèn sàn lai taka chat hmawk  tùrin a siam a. Ramhuaiho chuan hre hek lo, a hmà ang tùr emaw tiin an han uai leh ta a, an han inthèn leh ta dàrh dàrh a, an inthèn pah chuan, “Vâwrsèlapa” an han ti leh ţan chauhva, an inthèn sàn lai takin pìpù-hrui chu a chat a. Mawng sawh dàwtin an tla thum ta ţàwk a, a ţhen phei chuan an ngùmte an sawh a, an nui uar uar a.

Vawi khat chu Vâwrsèlapâ ramriak chuan mai a chhùm a, ramhuaiho chuan an ei ve chàk ta hle mai a, “Vâwrsèlpa, engnge i chhum à?” an rawn ti a. Vâwrsèlapa chuan, “Mai,” a lo ti a. Ramhuaiho chu an lo kal hnai a, “Vâwrsèlapa, i mai chhum chu a hmin tawh em?” an rawn ti leh a. Vâwrsèlapa chuan aw dam dap hian, “La hmin lo,” a lo ti a. Ramhuaiho chu an lo kal khàwm zèl a, thlâm chhûngah te chuan an rawn lùt a. A ţhen, thlâm chhuat laiah an ţhû a, a ţhen thlâm nàmthlàkah, a ţhen kawngka biangah te —hmun hran hranah an ţhu ther fer fur tak hlawm a.

A khât tàwkin, “Vâwrsèlapa, I mai chhum chu a hmin tawh em?” an ti leh thìn a. Vâwrsèlapa chuan ţha takin, “La hmin lo,” a ti mai a. Ramhuaiho chu an tam èm avàngin an thlâte pawh chu a muang hlawm hle a. A ţhen chuan an lûte an thlawn a, an bân leh bawp thlawn tàwk te pawh an lo awm bawk a. Bawp leh bawpte an insualtîr vèl a. An ri ham ham reng a.

A khât tàwkin, “Vâwrsèlapa, I mai chhum chu a hmin tawh em?” an ti leh thìn a. Vâwrsèlapa chuan a ning ve ta deuh a, a hmai bul sèta ngeiawm fahran a, “I mai chhum chu a hmin tawh em?” rawn ti deuh rengtu chu a man-lawk a, “La hmin lo … tih pawha …” tih leh, bang thlang den nâna hman chu a rual ta mai a. Ramhuai dang pawh chu man tumin a ùm ta hlawm a. Ramhuaiho hlau chu —bak lêngin an tlànchhia a. An lu te, bân te, bawpte an lo thlawn hlawm avàng khàn vuah ţha leh hman hlawm hek lo —lu bung te, bân bùl te, bawp bàltein an tlànchhe ta ngàwk ngàwk hlawm a.

Nakìnah chuan, ramhuaiho chu an rawn kal leh ţhàm ţhàm a, “Vâwrsèlapa, I mi tih dànah kan lungawi lo, kan Hmaidungseia kan rawn thawh dâwn e,” an rawn ti a. Vâwrsèlapa chuan, “Nangnî Hmaidungseia leh sei lova ka hre lo ve. In duh leh rawn thawh rawh u …. sek’sek a,” a lo tihsan mai a.
‘Vâwrsèlapa zang bawng,’ ti lauh lauh chungin an tlàn darh leh ta ham ham a. Vâwrsèlapa chuan, “E.. e.. e.. chutì tea mi’n han tih chu le,” tih pahin —ramhuaiho tlàn darh ar ar chu a sairawkherhin a perh zui a. An lu-ah te, an bengah te,  an hnungzângahte a perh fuh a. Intuai nawk nawk chungin, “Bawng leh lo, bawng leh lo,” an ti leh nak nak a.

Ramhuaiho chuan an lalpa —Hmaidungseia chuan an rawn pun ta a. Hmaidungseia ho chuan an rawn kal a. An rawn pàwr hlawm hle bawk a. Ngampa takin thlâm chhuatahte chuan an rawn tei kual leh ta hlawm a. “Vâwrsèlapa, kan lalpa Hmaidungseia kan rawn hruai a nia àw,” an ti a. Vâwrsèlapa chuan, “Nangnî Hmaidungseia leh sei lova —eng vakah mah ka ngai lo ve,” a lo tihsan mai a. Hmaidungseia chu thlâm kawngkâah chuan a rawn dàk ta hruau mai a, a hmai dung chu a sei èm avàngin thlâm kawngkâah chuan a khat vek a. “Vâwrsèlapa, I mai chhum chu a hmin tawh em?” a rawn ti thùm ta chher chher mai a.

Vâwrsèlapa chuan, hlau hlek lo hian, “La hmin lo,” tiin, ţha deuhvin a lo chhâng mai a. A khât tàwka a zawhsèk avàngin Vâwrsèlapâ thin chuan a tuar leh ta lo va, “La hmin lo, tih pawha …” tih leh Hmaidungseia hmaiah chuan a mai chhum chuan a theh ta thut mai a! Hmaidungseia nâ tì chu ţap ţuau chungin a tlànchhe ta a. A hmai chu a sat èm avàngin a tuai vak vak a, a tuai pilh ta phung mai a. A hmai dung a sei teh rèng nèn hmai alawi pawh a nei ta lo va. An lalpa Hmaidungseia meuh pawhin a ngam loh avàngin ramhuaiho chuan Vâwrsèlapa chu an tibuai zui ngam ta lo va.

 

 

Similar Articles

Top